door Liesbeth Koenen ©
14-04-2018
de Telegraaf
(rubriek: Taal!)

Taal!

Zwart-wit zwanger

‘Een beetje zwanger bestaat niet.’ Heerlijke kreet. Vaak gebruikt om wat extra resoluutheid te pompen in een mededeling. ‘Een beetje gewonnen’ of ‘een beetje buitenspel’ dat is net zoiets als een beetje zwanger, hoor je dan.

Er zijn meer van die zwart-witwoorden. ‘Een beetje dood’ is ook uiterst merkwaardig.

Maar nog vaker zouden we wíllen dat een begrip een ja-nee-schakelaartje in zich draagt. Neem ‘een beetje eerlijk’. Hoe vindt u dat klinken? Of ‘een beetje schuldig’?

Van de week werd ik hierover aan het denken gezet door het woord ‘solidair’. In verband met gezondheid en verzekeringen. Om de zoveel tijd is er iemand die heus graag solidair wil wezen, maar niet met mensen die dik zijn, of die roken, slikken, spuiten of zuipen. Want die hebben medische problemen aan zichzelf te danken.

Mijn hart keert daar van om. Wat weten we van wat anderen beweegt? Vaak niets. En waarom zouden de sporter en de stresskip wel op ieders solidariteit mogen rekenen?

Enfin, ik heb dus graag dat ‘solidair’ zo’n zwart-witwoord is.

Er is wel een testje dat we hierop kunnen loslaten. Als je iets een beetje kunt zijn, dan kun je het per definitie ook meer of minder zijn. Probeer maar. Zwangerder, doder, zwangerst, doodst. Instinctmatig zeg ik: nee. Geen goede woorden.

Maar eerlijker, schuldiger, solidairder, het solidairst? Dat klinkt veel gewoner. Jammer.

Nou ja. Tegelijk wringt taal zich natuurlijk graag in de gekste bochten. Ook absolute begrippen kunnen we meestal relativeren. Want is iemand die een tweeling verwacht niet gewoon zwangerder dan iemand met maar een baby op komst? En ging het bij de orgaandonatiediscussies niet over nog doder dan hersendood?

Ik had het idee dat ‘een beetje zwanger bestaat niet’ in zwang raakte in de jaren zeventig. De geweldige website Delpher.nl – waar je eeuwen kranten kunt doorzoeken – geeft me bijna gelijk. In 1969 gebruikte Mr. Joop Landré het bij de oprichting van de NOS. Zoals je niet een beetje zwanger kon zijn, kon je ook niet een beetje een omroep zijn, vond de baas van de TROS.

Daarvoor was ‘een beetje zwanger’ zo te zien een grapje onder dokters. Over domme vrouwelijke patiënten. Inderdaad: de tijden en de taal veranderen.