door Liesbeth Koenen ©
14-02-2015
de Telegraaf
(rubriek: Taal!)

Taal!

Slaventaal

Olifantenvoetjes. Daar moet ik automatisch aan denken als het Nederlandse slavernijverleden weer in het nieuws is. Het is de schuld van Tinde van Andel. Ze is biologe en reist naar verre oorden. Het was op de markten van Benin in West-Afrika dat het haar opviel: de planten die ze daar verzamelde, hadden vaak namen die ze uit Suriname kende. En Afrika ligt echt een heel end weg van Zuid-Amerika.

Ze dook op allerlei manieren in die benamingen en in de geschiedenis, een enorm project dat nog lang niet klaar is. Geschiedenis heeft nogal eens de neiging door te leven in de taal. Maar de manieren waarop het koloniale verleden dat doet zijn wel heel bijzonder.

Er zijn om te beginnen een heleboel nieuwe talen door ontstaan. Dat moest wel, omdat slaven van overal kwamen en dus geen gemeenschappelijke taal hadden. In die creolentalen, zoals ze genoemd worden, zie je stukjes en beetjes terug van allerlei andere talen. Afrikaanse en ook Europese. Omdat de Engelsen de Hollanders voorgingen in Suriname vind je bijvoorbeeld in het Sranan Tongo  – de bekendste taal van Suriname – Engelse woorden. (Wan pipel, Een volk, zoals de film van Pim de la Parra heet).

Maar je vindt ook meegenomen kennis. Dat is wat dankzij Tinde van Andel aan het licht kwam. De slaven in Suriname herkenden planten uit Afrika, of die planten leken op iets wat ze kenden. Dat is nog altijd af te lezen aan de namen.

Nog het meest in de talen van de Marrons, de afstammelingen van gevluchte slaven. Die hadden geen leven van gedwongen slavenarbeid op de plantages, maar een hard bestaan in de bossen. Om het daar te redden was kennis nodig. Namen voor wat je kunt eten, waaraan je doodgaat, wat helpt tegen kwalen en wondjes.

En er is één plantje dat ‘de voetstap van een olifant’ heet. Want daar lijken de blaadjes op. Maar in Suriname heb je helemaal geen olifanten. De plant kreeg zijn naam dus van de eerste generatie slaven, die olifanten gekend hadden. Mensen die nooit meer echte olifantenvoetstappen zouden zien. Alleen in die blaadjes. Dat blijft me raken.