door Liesbeth Koenen ©
18-07-2015
de Telegraaf
(rubriek: Taal!)

Taal!

Rechts

‘Kijk’, sprak hij, ‘speculaasbrokken zijn natuurlijk brokken speculaas, maar dat wil nog niet zeggen dat hondenbrokken ook brokken hond zijn.’ De docent was van het onderkoelde type en keek even rond. Een lachkrulletje kronkelde door zijn de bovenlip. Het is lang geleden, maar ik herinner me hoe ik een minimomentje ‘huh?!’ dacht, waarna een brede glimlach volgde. Hij had een punt die man.

Maar hij stond eigenlijk iets anders te vertellen. Namelijk wat er gebeurt als je twee woorden aan elkaar plakt om zo een nieuw woord te krijgen. Zoals honden en brokken en speculaas en brokken. Het zal sommigen extra aanspreken: rechts heeft het dan voor het zeggen in het Nederlands.

Neem waterkraan en kraanwater. Het eerste is een soort kraan, het tweede een soort water. Het rechterwoord bepaalt dus om wat voor iets het gaat. De kantooradministratie is daarom een bepaalde administratie, en een administratiekantoor een type kantoor.

En dat rechts de baas is zie je aan nog iets. Het is ook weer een hulpje voor wie moeite heeft met of het nou ‘de’ of ‘het’ moet zijn. Dat hoef je alleen maar van het rechterwoord te weten. Dat geeft de doorslag. ‘Het water’ en ‘de leiding’ maken samen ‘de waterleiding’, maar ‘het leidingwater’. Schuim en zee kolken samen tot ‘de schuimzee’ en ‘het zeeschuim’.

Rechts bepaalt. Op een enkele gekke uitzondering na. Ik zat op school met een meisje dat pas later naar Nederland was gekomen, en wanhopig kon uitroepen: het is ‘de tijd’, en ‘de stip’, maar toch wordt dat samen ‘het tijdstip’!

Toch lastig, dat Nederlands. Zeker als je meetelt dat helemaal niet vaststaat wat de linkerkant van het woord nou precies zegt over de rechterkant. Zie de speculaas- en hondenbrokken. Zo geven moeders en koeien wel moedermelk en koeienmelk, maar baby’s geen babymelk. In kokosmelk zit kokos, in chocolademelk chocola, maar schoolmelk bevat geen drupje school en koffiemelk geen wolkje koffie.

Hier valt flink te lachen en te spelen. Nog een gouwe ouwe: van te veel tennissen en voetballen krijg je een tenniselleboog en een voetbalknie. En een wipneus? Schaamlippen? Inderdaad, die ontwikkel je niet door stevig wippen of je schamen.