door Liesbeth Koenen ©
12-05-2018
de Telegraaf
(rubriek: Taal!)

Taal!

Mirakels

Ha! Ja! Goed gevonden, grijnsde ik zachtjes in de donkere zaal. Een van m’n favoriete taalmirakels wordt door cabaretier Erik van Muiswinkel in z’n nieuwe programma De Oplossing treffend verwoord.

Het ging over het grote raadsel waar wat we zeggen toch vandaan komt. ‘Er is niemand die ‘s ochtends uit bed stapt met het idee: nu eerst even mijn tekst leren voor vandaag,’ sprak Van Muiswinkel. ‘Je gaat er zomaar vanuit dat die wel komt.’

Hij plakte er een kleine demonstratie aan vast door een praatje aan te knopen met iemand op de tweede rij. ‘Zie je, je wist vanmorgen niet dat je dit zou gaan zeggen,’ concludeerde hij vervolgens terecht.

We zijn het zó gewend, dat het bijzondere eraan niet altijd opvalt. Maar voor mij blijft het een hersenkraker dat we altijd en overal waarover dan ook kunnen praten.

Want je kunt ook iets terugzeggen dat juist helemaal niet slaat op het voorafgaande, en ‘Geef de appelmoes eens door’ bijvoorbeeld beantwoorden met ‘Horror, horror.’ Wie daar trek in heeft, barst vanuit het niets uit in een tirade over het weer, of begint een vurige liefdesverklaring, of…

De vraag is steeds: waar halen we het vandaan? Niemand die het weet.

Wonderlijk blijft ook dat tegenover die totale vrijheid in wát we zeggen, er de gekste beperkingen bestaan op hóe we de dingen zeggen.

Zo heb ik al tijden een artikel op m’n bureau liggen dat gaat over wanneer je ‘veel’ en ‘vele’ kunt zeggen, en wanneer juist niet. Het is van een Utrechtse taalkundige, Eddy Ruys, die er maar liefst 33 bladzijden over vulde.

Je zou denken: ‘veel’ is zo’n gewoon woord, daar zal toch niks nieuws over te melden zijn?

Het mooie is: wat erin staat weten u en ik precies. Maar toch zouden we het niemand zomaar kunnen vertellen.

Ruys zocht het uit. Je kunt wel zeggen ‘veel zand’, maar niet ‘het veel zand’, dat moet ‘het vele zand’ zijn. Wel ‘nogal veel zand’, niet ‘nogal vele zand’, wel ‘drie liter wijn’, niet ‘veel liter wijn’. Ook niet ‘vele liter wijn’, wel ‘vele liters wijn’.

En zo nog veel meer. Het achterliggende systeem is ingenieus, kan ik u verzekeren. En we beheersen het allemaal. Een mirakel.